Λόενγκριν

Ριχαρντ Βαγκνερ

Ρομαντική όπερα σε τρεις πράξεις
Πρώτη παρουσίαση: 28 Αυγούστου 1850 στη Βαϊμάρη

Πρόγραμμα μετάδοσης

Μετάδοση: Θεσσαλονίκη, 21 Μαρτίου 2013
Συνολική διάρκεια: 4 ώρες και 15 λεπτά

17:00  Έναρξη, Πράξη I
18:06   Διάλειμμα 15 λεπτών
18:21    Πράξη II
19:50   Διάλειμμα 15 λεπτών
20:05   Πράξη III
21:20   Τέλος Προβολής

* Η έναρξη του ακαδημαϊκού μαθήματος θα γίνει 30′ πριν την μετάδοση

Εισαγωγικό σημείωμα

Η όπερα Λόενγκριν (1850) είναι η τρίτη από τις λεγόμενες «ρομαντικές όπερες» του Ρ. Βάγκνερ, πριν αυτές οριστούν ως «μουσικά δράματα». Οι λογοτεχνικές πηγές του λιμπρέτου, το οποίο όπως πάντα είναι γραμμένο από τον ίδιο τον συνθέτη, είναι τα μεσαιωνικά ποιήματα του Αρθουριανού κύκλου, ιδίως εκείνου με τίτλο Πάρσιφαλ του Βόλφραμ φον Έσενμπαχ. Η ιστορία σχετίζεται με την άφιξη του ιππότη Λόενγκριν, στο δουκάτο της Βραβανδίας με σκοπό να σώσει την Έλσα από την ψευδή κατηγορία της αδελφοκτονίας, καθώς και η αποτυχία της πραγματοποίησης αυτής της ευγενούς πράξης.

Πρόκειται για την πιο πικρή και απαισιόδοξη ιστορία, μέσα από την οποία ο Βάγκνερ παρουσίασε την μετριότητα του κόσμου και την ανθρώπινη αδυναμία να δεχτεί και να αγκαλιάσει το ιδανικό της δικαιοσύνης. Από μουσική άποψη, το διάσημο βαγκνερικό καθοδηγητικό μοτίβο (leitmotiv) είναι αυτό που για πρώτη φορά συμβάλλει στο να διαμορφωθεί μια αυστηρά συμβολική και ψυχολογική διάσταση στο έργο.

Πηγή: Opera oberta

Επιμέλεια/μετάφραση: Ομάδα εργασίας

Εικόνες από τη παράσταση

4.jpg
5.jpg
6.jpg
7.jpg
8.jpg
9.jpg
1.jpg
10.jpg
2.jpg
3.jpg
4.jpg
5.jpg

Πηγή: Opera oberta

Η δημιουργία και η παρουσίαση της όπερας

1840 – 1841

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Παρίσι, ο Βάγκνερ έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με το μύθο του Λόενγκριν, διαβάζοντας τη μελέτη «Uber den Krieg von Warburg» («Για το πόλεμο του Βάρμπουργκ») του C.T.L. Lukas.

1845

Εντυπωσιασμένος από τα δραματουργικά μοτίβα και τα δραματικά ιδεώδη του μύθου, τον Ιούλιο αποφασίζει να ασχοληθεί συστηματικά με τον Λόενγκριν και μελετά το Έπος του Πάρσιφαλ του Wolfram von Eschenbach, σε μια έκδοση του 1813 με τη «μεγάλη εισαγωγή» του φιλολόγου Joseph Görres, που περιλαμβάνει το μύθο του Λόενγκριν. Ωστόσο, ο μύθος του Λόενγκριν, του Ιππότη με τον κύκνο, είχε διασωθεί σε διάφορες εκδοχές στη Γερμανία και τη Γαλλία από την εποχή των τροβαδούρων και των ερωτοτραγουδιστών «Minnesänger» του Μεσαίωνα (όπως τα ποιήματα των Albrecht von Scharfenberg, Conrad  von  Würzburg και η γαλλική εκδοχή του Chrétien de Troyes: Perceval). Ειδικά στη Βαυαρία είχε διασωθεί ο ονομαζόμενος «Βαυαρικός Λόενγκριν» – επειδή το χειρόγραφο του ποιήματος βρέθηκε στη Βαυαρία.

Ως πηγή για τη διαμόρφωση του ποιητικού κειμένου ο Βάγκνερ χρησιμοποίησε επίσης τους Γερμανικούς Μύθους (Deutsche Sagen) των αδελφών Γιάκομπ και Βίλχελμ Γκριμ. Στο έργο αυτό περιλαμβάνεται και ο θρύλος του «Lohengrin  in  Brabant», η υπόθεση του οποίου αποτέλεσε τη βάση ανάπτυξης της όπερας του Βάγκνερ. Στις 3 Αυγούστου ολοκληρώνει στο Μαρίενμπαντ το πρώτο πεζογραφικό σχεδίασμα του Λόενγκριν. Στις 27 Νοεμβρίου ολοκληρώνει το ποιητικό κείμενο της όπερας στη Δρέσδη.

1846

Η σύνθεση του Λόενγκριν συνεχίζεται με εντατικό ρυθμό. Στις 30 Ιουλίου ο Βάγκνερ έχει τελειώσει τα συνθετικά σκίτσα της όπερας, ενώ στις 9 Σεπτεμβρίου, στη Δρέσδη, αρχίζει να ασχολείται με την ορχηστρική επεξεργασία της τρίτης πράξης, βαδίζοντας αντίστροφα, από το τέλος προς την αρχή.

1847

Στις 5 Μαρτίου ολοκληρώνει την ενορχήστρωση της τρίτης πράξης. Μεταξύ 12 Μαϊου και 8 Ιουνίου ολοκληρώνει την ενορχήστρωση της πρώτης πράξης και από τις 18 Ιουνίου ως τις 2 Αυγούστου την ενορχήστρωση της δεύτερης πράξης. Στις 28 Αυγούστου ολοκληρώνονται τα ορχηστρικά σκίτσα της Εισαγωγής.

1848

Στις 28 Απριλίου ο Βάγκνερ ολοκληρώνει την παρτιτούρα της όπερας Λόενγκριν.

1850

Στις 28 Αυγούστου παρουσιάζεται στη Βαϊμάρη, σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση, η όπερα Λόενγκριν υπό τη διεύθυνση του Franz Liszt. Ο Βάγκνερ δεν είχε τη δυνατότητα να παρακολουθήσει την πρεμιέρα της όπερας του, καθώς κατά το διάστημα 1849-1858 είχε διαφύγει στην Ελβετία και ζούσε εξόριστος στη Ζυρίχη, εξαιτίας της συμμετοχής του στην επανάσταση της Δρέσδης τον Μάιο του 1849.

1853

Παρουσίαση του Λόενγκριν στο Βήσμπαντεν και τη Ζυρίχη.

1857

Πρώτη παρουσίαση του έργου στη Βρέμη, το Βυρτσμπουργκ, το Μάιντς και την Καρλσρούη.

1858

Πρώτη εκτέλεση της όπερας στο Μόναχο και τη Βιέννη.

1861

Στις 11 Μαϊου ο Βάγκνερ παρακολουθεί για πρώτη φορά στην Όπερα της Αυλής της Βιέννης την παράσταση του Λόενγκριν. Κατά την εικοσαετία 1870-1890 η όπερα γνώρισε επιτυχία στις διάφορες σκηνές της Ευρώπης και της Αμερικής.

1867

Με διαταγή του Λουδοβίκου Β’ της Βαυαρίας, ο Λόενγκριν παρουσιάζεται ξανά στο Μόναχο. Η παράσταση αυτή αποτελεί πρότυπο για τις μεταγενέστερες παραγωγές.

1894

Πρώτη εκτέλεση του Λόενγκριν στο φεστιβάλ του Μπάυρόυτ

Πηγή: Εύη Νίκα – Σαμψών, Richard Wagner-Lohengrin

εκδ. Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 1998-1999

Επιμέλεια: Ομάδα εργασίας

Η σύνοψη του έργου

ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ:

Αμβέρσα, πρώτο μισό του 10ου  αιώνα.

Ο βασιλιάς Χενριχ Α’  έχει έρθει στη Βραβάντη,στην προσπάθειά του να συγκεντρώσει στρατό για να αντιμετωπίσει τους Ούγγρους. Βρίσκει το δουκάτο σε αναστάτωση και χωρίς ηγέτη. Πριν  απ’ το θάνατό του, ο δούκας άφησε τα δυο του παιδιά, την Έλζα και τον Γκότφρηντ, στην εποπτεία του Κόμη Φρήντριχ φον Tέλραμουντ, δίνοντάς του ταυτόχρονα το δικαίωμα να παντρευτεί την κόρη του. Η Έλζα ωστόσο τον απέρριψε, κι εκείνος την κατηγόρησε ότι δολοφόνησε τον αδελφό της, για να μπορέσει να μείνει μόνη κυρίαρχη στη Βραβάντη με τον υποτιθέμενο κρυφό εραστή της. Ισχυρίζεται μάλιστα ότι γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο ο ίδιος αποφάσισε να παντρευτεί την Όρτρουντ, τελευταία απόγονο της οικογένειας των Ράντμποντ, πριγκίπων της περιοχής πριν απ’ την εξάπλωση του χριστιανισμού.

Ο Βασιλιάς καλεί την Έλζα σε δίκη. Εκείνη εμφανίζεται σε κατάσταση ονειρικής έκστασης και αντί να αντικρούσει τις κατηγορίες, μιλάει για έναν θεόσταλτο ιππότη που θα πολεμήσει για χάρη της και θα αποδείξει την αθωότητά της. Ο Τέλραμουντ αρνείται να παρουσιάσει αποδείξεις για τις κατηγορίες που εκτοξεύει κατά της Έλζα και απαιτεί να λυθεί το ζήτημα με μονομαχία. Το πρώτο σάλπισμα μένει αναπάντητο, αλλά όταν επαναλαμβάνεται και ενώ η Έλζα προσεύχεται μαζί με τις υπόλοιπες γυναίκες, εμφανίζεται μια βάρκα στο ποτάμι. Τη σέρνει ένας κύκνος και μέσα στέκεται ένας ιππότης με αστραφτερή πανοπλία. Ο ιππότης δηλώνει ότι θα μονομαχήσει με τον Φρήντριχ για να αποδείξει την αθωότητα της Έλζα και ότι θα γίνει άντρας της υπό μία προϋπόθεση: ότι η Έλζα ποτέ δεν θα τον ρωτήσει ποιο είναι το όνομά του και από πού έρχεται. Εκείνη δέχεται τους όρους, και η μονομαχία αρχίζει. Ο Τέλραμουντ ηττάται κατά κράτος, αλλά ο ιππότης τού χαρίζει τη ζωή. Η Έλζα και ο υπερασπιστής της οδηγούνται στο φρούριο εν μέσω πανηγυρισμών.

ΔΕΥΤΕΡΗ ΠΡΑΞΗ:

Ενώ στο φρούριο γιορτάζουν την αθωότητα της Έλζα, ο Tέλραμουντ και η Όρτρουντ κάθονται στα σκαλιά του ναού. Ο Φρήντριχ κατηγορεί τη γυναίκα του για το πάθημά του, γιατί ήταν δική της ιδέα να ενοχοποιήσει την Έλζα για το φόνο του αδελφού της. Εκείνη ισχυρίζεται ότι η ήττα του οφείλεται στις μαγικές δυνάμεις του αντιπάλου του, τις οποίες θα χάσει, αν αναγκαστεί να αποκαλύψει το όνομά του ή αν κοπεί ένα μέρος του σώματός του. Τον πείθει ότι εκείνο που χρειάζεται είναι ένα έξυπνο σχέδιο για να αναγκάσουν τον ιππότη να αποκαλύψει το μυστικό του. Όταν η Έλζα βγαίνει στον εξώστη, ο Φρήντριχ κρύβεται. Η Όρτρουντ τη συγκινεί με το θρήνο της και την πείθει να την πάρει μέσα στα διαμερίσματα των γυναικών. Επικαλείται τους αρχαίους θεούς και τους ζητά να τη βοηθήσουν να εκδικηθεί τους χριστιανούς. Αρχίζει αμέσως να υπονομεύει την πίστη της Έλζα στον ιππότη, λέγοντάς της ότι σύντομα θα εξαφανιστεί με τον ίδιο μαγικό τρόπο με τον οποίο εμφανίστηκε.

Το ξημέρωμα βρίσκει τον λαό συγκεντρωμένο μπροστά στο ναό. Ο κήρυκας αναγγέλλει ότι ο Τέλραμουντ έχει εξοριστεί, ότι ο γάμος θα γίνει αμέσως και ότι την επόμενη μέρα ο στρατός της Βραβάντης θα ενωθεί με τον στρατό του Βασιλιά εναντίον των Ούγγρων υπό την ηγεσία του ανώνυμου ιππότη. Τέσσερις πρώην ακόλουθοι του Τέλραμουντ σχολιάζουν τη νέα κατάσταση, όταν εμφανίζεται μπροστά τους ο Φρήντριχ και τους ανακοινώνει ότι σκοπεύει να κατηγορήσει ανοιχτά τον αντίπαλό του για μαγεία. Οι τέσσερις τον κρύβουν εσπευσμένα.

Η Έλζα και η ακολουθία της βαδίζουν προς το ναό, όταν ξαφνικά παρεμβαίνει η Όρτρουντ και απαιτεί να της δοθεί προτεραιότητα, διαβάλλοντας ταυτόχρονα τον μελλοντικό σύζυγο της Έλζα. Δημιουργείται αναταραχή, η οποία διακόπτεται με την εμφάνιση του Βασιλιά και του ιππότη. Πριν προλάβουν να μπουν στην εκκλησία, εμφανίζεται ο Τέλραμουντ, κατηγορεί τον ιππότη για μαγεία και ζητάει να μάθει το όνομα και την καταγωγή του. Ο ιππότης απαντά ότι μόνο η Έλζα έχει δικαίωμα να θέσει αυτή την ερώτηση, και ο Βασιλιάς συμφωνεί μαζί του. Η Έλζα παλεύει με τις αμφιβολίες της, αλλά τελικά επαναβεβαιώνει την πίστη στον σωτήρα της και μαζί μπαίνουν στην εκκλησία.

ΤΡΙΤΗ ΠΡΑΞΗ:

Μια επίσημη πομπή συνοδεύει το ζευγάρι στον νυφικό θάλαμο, όπου οι νεόνυμφοι μένουν μόνοι για πρώτη φορά από τότε που συναντήθηκαν. Ο ιππότης εξομολογείται στην Έλζα τον έρωτά του και προσπαθεί να αλλάξει θέμα, όταν εκείνη φέρνει την κουβέντα στην καταγωγή του. Καθώς εκείνη επιμένει, της υπενθυμίζει τον όρκο της και της λέει ότι έρχεται από τόπο ευτυχισμένο. Αυτό ενισχύει την υποψία της Έλζα πως κάποια μέρα θα την εγκαταλείψει, και πολύ ταραγμένη τού θέτει την απαγορευμένη ερώτηση. Την ίδια στιγμή, μπαίνει στο δωμάτιο ο Τέλραμουντ με τους φίλους του, βέβαιος ότι, τώρα που η Έλζα έκανε την ερώτηση, ο ξένος θα έχει χάσει τις μαγικές του δυνάμεις. Με μια σπαθιά ο ιππότης τον σκοτώνει.

Οι τέσσερις ευγενείς μεταφέρουν το σώμα του Τέλραμουντ, και ο ιππότης ζητάει απ’ τις γυναίκες να ετοιμάσουν την Έλζα για να εμφανιστεί μπροστά στον Βασιλιά, όπου θα πληροφορηθεί το όνομά του. Την άλλη μέρα, σε ένα λιβάδι δίπλα στον ποταμό Σέλντε, ο στρατός της Βραβάντης είναι έτοιμος να αναχωρήσει μαζί με τον στρατό του Βασιλιά. Ο ιππότης εμφανίζεται, εξηγεί γιατί σκότωσε τον Τέλραμουντ και ανακοινώνει ότι η Έλζα παραβίασε τον όρκο της. Αποκαλύπτει ότι είναι ο Λόενγκριν, ιππότης του Γκραλ, γιός του βασιλιά Πάρσιφαλ, και ότι τον έχει στείλει το Γκραλ, το περίφημο δισκοπότηρο του βασιλιά Αρθούρου, για να πολεμήσει το κακό και να υπερασπιστεί το δίκιο και την αρετή. Εξηγεί ότι οι ιππότες του Γκραλ έχουν μαζί τους τη θεία δύναμη, εφόσον δεν αποκαλύψουν το όνομά τους. Αυτός είναι και ο λόγος που τώρα είναι αναγκασμένος να φύγει.

Οι παροτρύνσεις των αρχόντων και οι ικεσίες της Έλζα δεν πείθουν τον Λόενγκριν να μείνει. Αφού προφητεύσει ότι ο πόλεμος κατά των Ούγγρων θα είναι νικηφόρος, κατευθύνεται προς την όχθη, όπου ο κύκνος έχει ήδη οδηγήσει μια άδεια βάρκα. Υπόσχεται στην Έλζα ότι ο αδελφός της θα ξαναγυρίσει και, πριν την αποχαιρετήσει, της παραδίδει τη σάλπιγγα, το σπαθί και το δαχτυλίδι του. Εμφανίζεται η Όρτρουντ, η οποία ευχαριστεί την Έλζα, γιατί φρόντισε μόνη της να διώξει τον ανεπιθύμητο ιππότη. Αποκαλύπτει ότι ο κύκνος είναι στην πραγματικότητα ο Γκότφρηντ, τον οποίο η ίδια είχε μεταμορφώσει και ότι οι πράξεις της δεν ήταν παρά η εκδίκηση των παλαιών θεών για τον παραμερισμό τους.

Ο Λόενγκριν πέφτει στα γόνατα και προσεύχεται. Ένα περιστέρι κατεβαίνει απ’ τον ουρανό και πετάει πάνω απ’ τη βάρκα. Ο κύκνος βυθίζεται στο νερό και στη θέση του εμφανίζεται ο Γκότφρηντ, απελευθερωμένος απ’ τα μάγια. Ο Λόενγκριν τον ανακηρύσσει ηγέτη της Βραβάντης και απομακρύνεται με τη βάρκα, την οποία τώρα σέρνει το περιστέρι. Η Όρτρουντ καταρρέει στη θέα του Γκότφρηντ. Η Έλζα αγκαλιάζει τον αδελφό της και βλέποντας τον Λόενγκριν να χάνεται, σωριάζεται άψυχη στο χώμα.

Πηγή: Λόενγκριν, Εύη Νίκα Σαμψών (επιμ.),

Οργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (1998-1999), σελ. 56-57

Επιμέλεια: Ομάδα εργασίας

Επιλεγμένα κείμενα

Κείμενο του R. Wagner για τη Γερμανική Όπερα   Κείμενο απο:  Εύη Νίκα- Σαμψών (επιμ.), Τριστάνος και Ιζόλδη, εκδ. Οργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (1995-1996),σελ. 44-45

Κείμενο του R. Wagner για το Μουσικό Δράμα   Κείμενο απο: Εύη Νίκα- Σαμψών (επιμ.), Τριστάνος και Ιζόλδη, εκδ. Οργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (1995-1996), σελ. 50-52.

Αλληλογραφία του R. Wagner για το Λόενγκριν   Κείμενο απο:  Εύη Νίκα- Σαμψών (επιμ.), Λοενγκριν, εκδ. Οργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών  (1998-1999), σελ. 17-19.

Κείμενο του C. Dahlahaus για το Μουσικό Δράμα και την Όπερα  Κείμενο απο:  Εύη Νίκα- Σαμψών (επιμ.), Τριστάνος και Ιζόλδη, εκδ. Οργανισμός Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (1995-1996), σελ. 13-15. (Πρωτοτυπη πηγη: απο το βιβλιο του: C. Dahlahaus, Wagners konzeption des musikalischen, Dramas drv/Barenreiter, Μοναχο (1990), σελ. 56-59.)

Παραπομπές

Ο Thomas Mann για το Λόενγκριν:

«Ίσως θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε την ουτοπία σαν αυτό που οι συγγραφείς πάντα έλεγαν ότι ήταν: μια ονειροπόληση»

Jean Servier

«Αυτός ο κόσμος έχει τον ακριβή βαθμό φτώχειας που απαιτείται για να υφίσταται. Αν τα πράγματα ήταν έστω και λίγο χειρότερα, τότε δεν θα υπήρχε γι’ αυτό και είναι ο χειρότερος που είναι δυνατό να υπάρχει»

Arthur Schopenhauer

«Ο Σοπενχάουερ καλεί τη συνείδηση να είναι απαλλαγμένη από ψευδαισθήσεις, να μάθουμε να ζούμε χωρίς εμπιστοσύνη στον κόσμο. Είμαστε μόνοι στη ζωή και δεν υπάρχει κανένα ανώτερο ον από εμάς που να έχει σχέδια για εμάς»

Rudiger Safranski

«Ουτοπία είναι η αλήθεια του αύριο»

Victor Hugo

«Η ουτοπία είναι ένα όνειρο που προστατεύει τον Weltschmerz, δηλαδή τον πόνο του κόσμου, τον πόνο του να ζει κανείς»

Jean Servier

Πηγή: Opera oberta

Επιμέλεια/Μετάφραση: Ομάδα εργασίας

Οι συντελεστές της παράστασης

Μουσική διεύθυνση: Sebastian Weigle

Σκηνοθεσία: Peter Konwitschny

Σκηνικά/Kοστούμια: Helmut Brade

Επιμέλεια φωτισμού: Manfred Voss

Συμπαραγωγή: Liceu / Hamburgische Staatsoper

Διανομή ρόλων

KONIG HEINRICH ………. Reinhard Hagen

Lohengrin ………… John Treleaven

ELSA ……….. Emily Magee

TELRAMUND……….. Hans-Joachim Ketelsen

Ortrud……….. Luana Devol

HERALD………… Robert Bork

Πηγή: Opera oberta

Άδεια χρήσης

Οι πηγές του αναρτημένου περιεχομένου αναφέρονται διακριτά.

Η άδεια χρήσης των αποσπασμάτων του έντυπου υλικού που κατά περίπτωση χρησιμοποιούνται στην ακαδημαϊκή διαδικασία αφορά τους δημιουργούς/εκδότες/επιμελητές έκδοσης κατά περίπτωση.

Η άδεια χρήσης των αποσπασμάτων του περιεχομένου και φωτογραφικού υλικού που μας παραχωρήθηκαν ευγενικά από το πρόγραμμα Òpera Oberta αφορά τους διαχειριστές του προγράμματος (Gran Teatre del Liceu). Κάθε άλλο περιεχόμενο/μεταφράσεις υπό την επιμέλεια της ομάδας εργασίας της δράσης χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Ελλάδα.

Creative Commons License